Gia phả 3 đời, 5 đời là gì? Cách tính đời và ghi thế hệ cho đúng

Khi bắt đầu lập gia phả, câu hỏi đầu tiên hầu như ai cũng gặp là: "đời" tính từ đâu, gia phả 3 đời hay 5 đời gồm những ai? Ghi sai số đời ở một nhánh thì cả cây phía dưới lệch theo, nên cần thống nhất ngay từ đầu. Bài này giải thích ngắn gọn, kèm bảng tên gọi để bạn tra nhanh.

"Đời" (thế hệ) trong gia phả là gì?

Một đời là một lớp người cùng vai vế trong dòng họ: anh chị em ruột và anh chị em họ cùng vai thuộc cùng một đời. Cha mẹ ở đời trên, con cái ở đời dưới. Vợ/chồng được ghi cùng đời với người trong họ mà họ kết hôn.

Gia phả thường lấy thủy tổ (người đầu tiên được ghi nhận, thường là người lập nghiệp ở làng) làm mốc, rồi đếm xuống. Có hai cách đếm phổ biến:

• Thủy tổ là đời 1 — cách thường thấy trong gia phả giấy: "đời thứ nhất", "đời thứ hai"…
• Thủy tổ là đời 0 — một số phần mềm và gia phả số dùng để "đời 1" là con của thủy tổ.

Không có cách nào "đúng" tuyệt đối. Điều quan trọng là cả dòng họ dùng chung một cách và ghi rõ ở phần đầu sổ (ví dụ: "Gia phả này tính cụ Nguyễn Đình Phúc là đời thứ nhất").

Gia phả 3 đời gồm những ai?

Gia phả (hay sơ đồ) 3 đời là phạm vi nhỏ nhất, thường dùng cho một gia đình: ông bà – cha mẹ – con cháu tính từ một người. Đây là điểm khởi đầu tốt khi bạn chưa có tư liệu cũ: hỏi ông bà, cha mẹ là đủ để ghi lại 3 đời một cách chính xác.

Gia phả 5 đời gồm những ai?

Tính từ bản thân ngược lên, 5 đời gồm: bản thân – cha mẹ – ông bà – cụ – kỵ. Trong sách xưa gọi theo chữ Hán là Kỷ (bản thân) – Khảo – Tổ – Tằng tổ – Cao tổ. Phạm vi 5 đời có ý nghĩa đặc biệt vì gắn với việc thờ cúng: nhiều nơi có tục "ngũ đại mai thần chủ" — thờ riêng đến đời thứ năm, sau đó bài vị được đưa vào thờ chung ở nhà thờ họ.

Đời (so với bản thân)	Cách gọi thường ngày	Tên chữ Hán trong gia phả
+4	Kỵ (cụ kỵ)	Cao tổ
+3	Cụ	Tằng tổ
+2	Ông bà	Tổ (tổ khảo, tổ tỷ)
+1	Cha mẹ	Khảo – Tỷ (khi đã mất)
0	Bản thân	Kỷ
−1	Con	Tử
−2	Cháu	Tôn
−3	Chắt	Tằng tôn
−4	Chút (miền Nam hay gọi chít)	Huyền tôn

Bốn đời trên, bốn đời dưới cộng với bản thân thành chín đời — đó là nghĩa gốc của chữ "cửu tộc" hay gặp trong văn hóa cũ.

Cách ghi thế hệ cho đúng: 5 nguyên tắc

1. Chốt mốc đời 1 và ghi ra văn bản cho cả họ biết.
2. Ghi theo quan hệ cha – con, không theo tuổi. Một người sinh sau vẫn có thể ở đời trên (chú nhỏ tuổi hơn cháu là chuyện thường).
3. Vợ/chồng ghi cùng đời với người trong họ; con cùng đời với anh chị em ruột.
4. Con nuôi ghi đúng đời của cha mẹ nuôi cộng một, kèm ghi chú "con nuôi" nếu gia đình muốn.
5. Không tự "nén" đời khi thiếu tư liệu. Nếu không rõ có thiếu một đời ở giữa hay không, hãy ghi chú "chưa xác minh" thay vì đoán.

Cách vẽ sơ đồ gia phả 5 đời

Sơ đồ 5 đời vẽ từ trên xuống: hàng trên cùng là đời cao nhất (cụ kỵ), mỗi hàng dưới là một đời. Vợ chồng đặt cạnh nhau, nối bằng một vạch ngang; từ vạch đó kẻ đường dọc xuống các con, anh trước em sau. Với 5 đời, một dòng họ trung bình đã có vài chục người — vẽ tay khá chật, nên nhiều gia đình chuyển sang công cụ số để cây tự sắp xếp.

Cây gia phả 5 đời của dòng họ mẫu: hàng trên cùng là thủy tổ, mỗi hàng dưới là một đời; vợ chồng nối bằng vạch ngang.

Trên Cội Nguồn, bạn chỉ cần nhập quan hệ cha – mẹ – con và vợ – chồng; số đời và vị trí trên cây được tính tự động. Khi họ đông người, có thể chọn "Hiển thị đến đời" để xem riêng 3 đời, 5 đời… cho dễ đọc hoặc để in.

Chọn nhánh và số đời muốn hiển thị — tiện khi chỉ cần in sơ đồ 5 đời.

Ảnh minh họa dùng dòng họ mẫu "Họ Nguyễn Đình" với tên và ngày tháng hư cấu.

Câu hỏi thường gặp

Tôi là đời thứ mấy trong họ?

Lấy số đời của cha bạn cộng thêm một. Nếu chưa biết đời của cha, hãy lần ngược đến một người đã có trong gia phả (thường là ông hoặc cụ), rồi đếm xuống.

Con gái có được tính đời không?

Có. Con gái cùng đời với anh em trai của mình. Cách ghi con gái và con của con gái trong gia phả xem thêm ở bài ghi nhận phụ nữ trong gia phả.

"Đời" và "chi" khác nhau thế nào?

Đời là lớp ngang (vai vế), chi là nhánh dọc (dòng con cháu của một người). Xem giải thích chi tiết trong bài đời, chi, nhánh, phái trong dòng họ.

Muốn có sơ đồ 5 đời mà không phải vẽ tay? Tạo dòng họ trên Cội Nguồn · Xem hướng dẫn