Từ điển thuật ngữ gia phả: phả đồ, phả hệ, phả ký, tên húy, khảo – tỷ, đích tôn…

Gia phả, nhất là gia phả cũ, dùng nhiều từ Hán Việt mà người trẻ ít gặp: phả ký, húy, thụy, khảo, tỷ, kỵ nhật… Bài này gom các thuật ngữ thường gặp thành bảng tra, chia theo nhóm, để bạn đọc gia phả của họ mình dễ hơn.

Nhóm 1: Các loại tài liệu

Thuật ngữ	Nghĩa
Gia phả (gia phổ)	Sổ ghi chép các đời của một gia đình, dòng họ
Tộc phả	Gia phả của cả một dòng họ lớn
Chi phả	Gia phả riêng của một chi
Phả đồ	Sơ đồ hình cây thể hiện các đời và quan hệ — "cây gia phả" vẽ ra
Phả hệ	Hệ thống dòng dõi (ai sinh ra ai) qua các đời; cũng dùng chỉ sơ đồ dòng dõi
Phả ký	Phần ghi chép tiểu sử từng người trong gia phả
Thế thứ	Thứ tự các đời
Tộc ước	Quy ước chung của dòng họ

Nói gọn: gia phả là cuốn sổ, phả đồ là bức sơ đồ, phả hệ là dòng dõi được thể hiện. Xem thêm bài gia phả là gì.

Một bức phả đồ: sơ đồ các đời của dòng họ, trang trí cuốn thư và câu đối.

Nhóm 2: Tên gọi của một người

Thuật ngữ	Nghĩa
Tên húy	Tên thật lúc sinh; con cháu kiêng gọi, kiêng đặt trùng
Tên tự	Tên chữ đặt khi trưởng thành
Tên hiệu	Tên tự đặt hoặc được tặng, thể hiện chí hướng
Thụy hiệu	Tên đặt sau khi mất, ghi trên bài vị
Tên tục	Tên gọi ở nhà, tên thường dùng

Nhóm 3: Xưng gọi trong thờ cúng

Thuật ngữ	Nghĩa
Khảo / Tỷ	Cha / mẹ đã mất
Hiển khảo / Hiển tỷ	Cách con cái gọi cha / mẹ đã mất trên bài vị, văn khấn
Tổ khảo / Tổ tỷ	Ông / bà đã mất
Tằng tổ khảo / Tằng tổ tỷ	Cụ ông / cụ bà
Cao tổ khảo / Cao tổ tỷ	Kỵ ông / kỵ bà
Thủy tổ	Người đứng đầu dòng họ, đời thứ nhất được ghi nhận
Tiên tổ	Tổ tiên các đời nói chung
Thần chủ (bài vị)	Tấm gỗ ghi tên, thụy hiệu người đã khuất để thờ

Nhóm 4: Vai vế và dòng dõi

Thuật ngữ	Nghĩa
Đời (thế)	Lớp người cùng vai vế
Chi, phái, nhánh, ngành	Các cành của dòng họ (xem đời, chi, nhánh)
Trưởng họ (tộc trưởng)	Người đứng đầu việc thờ cúng của dòng họ
Đích tôn	Con trai trưởng của con trai trưởng — người nối dòng trưởng
Trưởng nam / thứ nam	Con trai cả / con trai thứ
Nội tôn / ngoại tôn	Cháu nội / cháu ngoại
Xuất giá	Con gái đi lấy chồng
Thừa tự	Người được nhận làm con để nối dõi, lo thờ cúng

Nhóm 5: Giỗ chạp và hương hỏa

Thuật ngữ	Nghĩa
Kỵ nhật (húy nhật)	Ngày giỗ — ngày mất theo âm lịch
Tiên thường / Chính kỵ	Lễ hôm trước ngày giỗ / lễ đúng ngày giỗ
Tiểu tường / Đại tường	Giỗ đầu / giỗ hết
Cát kỵ	Giỗ thường hằng năm
Hương hỏa	Việc thờ cúng; tài sản (ruộng, nhà) dành cho thờ cúng
Từ đường	Nhà thờ họ
Cải táng (sang cát)	Bốc mộ, chuyển hài cốt sang mộ mới (xem cải táng)

Đọc một mục gia phả mẫu

Đệ nhị thế — Nguyễn Đình Lộc, trưởng nam của thủy tổ. Kỵ nhật 20 tháng 7. Mộ táng tại nghĩa trang họ, đã cải táng. Sinh hạ nhị nam: Khang, Minh.

Dịch nghĩa: Đời thứ hai — ông Nguyễn Đình Lộc, con trai cả của cụ thủy tổ. Ngày giỗ 20 tháng 7 âm lịch. Mộ ở nghĩa trang họ, đã bốc mộ sang mộ mới. Sinh được hai con trai là Khang và Minh. (Ví dụ hư cấu.)

Trong gia phả điện tử, các mục trên được trình bày thành trường rõ ràng: đời, nhánh, ngày mất, vợ/chồng, con.

Ảnh minh họa dùng dòng họ mẫu "Họ Nguyễn Đình" với tên và ngày tháng hư cấu.

Câu hỏi thường gặp

Phả đồ là gì?

Phả đồ là sơ đồ hình cây thể hiện các đời và quan hệ cha – con, vợ – chồng trong dòng họ; thường được in khổ lớn treo ở nhà thờ họ (xem cách in phả đồ).

"Hiển khảo" nghĩa là gì?

Là cách con cái tôn xưng người cha đã mất trên bài vị và trong văn khấn; với mẹ là "hiển tỷ".

Gia phả điện tử trình bày rõ từng trường — con cháu đọc được ngay. Tạo dòng họ trên Cội Nguồn · Xem hướng dẫn